Contrei

In opdracht van ontwikkelaar MWPO en de gemeente ’s-Hertogenbosch onderzocht Contrei het gebied Tolbrug-Groote Stroom in de binnenstad van ’s-Hertogenbosch. Aanleiding was de herontwikkeling van deze locatie aan het Burgemeester Loeffplein en de vraag hoe deze ontwikkeling kan worden ingepast in de historische binnenstad. Het onderzoek moest inzicht geven in de cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteiten van de locatie en omgeving en handvatten bieden voor een ontwikkelingsstrategie die de verbinding tussen de Markt, het Burgemeester Loeffplein en het Groot Gasthuis en Arena versterkt.

Op de transformatielocatie liggen de Tolbrugparkeergarage en de Stoa, twee relatief jonge gebouwen in een gebied dat de afgelopen vijftig jaar meerdere ingrijpende transformaties heeft ondergaan. De parkeergarage werd in 1974 ontworpen door architectenbureau Kirch, Hermans en Van der Eerden; de Stoa is een winkelgebouw van architect Beth Gali uit 1998. Hoewel de ruimtelijke structuur van dit deel van de binnenstad sterk is veranderd, maakt het gebied nog altijd deel uit van de historische binnenstad en werd in 1991 aangewezen als onderdeel van het Rijksbeschermd Stadsgezicht ’s-Hertogenbosch.

Van de middeleeuwen tot ver in de negentiende eeuw lag het tussen twee takken van de Binnendieze: de Marktstroom met daaraan de eerste haven van de stad, en de Groote Stroom. Hoe diep de historiciteit van het Tolbrugkwartier is, blijkt uit de eerste stadsmuur die de 12^e-13^e eeuwse oudste kern van ’s-Hertogenbosch ommuurde en waarvan resten nog ondergronds en bovengronds in het gebied aanwezig zijn. Na uitbreiding van de stad liep de Lange Tolbrugstraat eeuwenlang als verbinding van de Markt en Marktstraat naar de tweede stadsmuur. De straat was lange tijd een belangrijke hartlijn in het gebied. Historische foto’s en kadastrale kaarten uit de 19^e eeuw tonen een spannende en intensief gebruikte omgeving, met smalle en intieme achterstraten en stegen, waar de Binnendieze opdook achter overbouwingen en bruggen, en winkels, armenwoningen met hofjes, kloosters, pakhuizen en fabrieken nabij waren.

Vanaf de wederopbouwperiode volgden er vele plannen (uitgevoerd en niet-uitgevoerd) die voorzagen in de sanering en herontwikkeling van het gebied. De Binnendieze werd vervangen door een ondergronds tracé en sterk afwijkende gebieden kwamen tot stand. De Tolbrugstraat werd verbreed en rechtgetrokken, het Burgemeester Loeffplein aangelegd en de bouw en uitbreiding van twee ziekenhuiscomplexen resulteerde uiteindelijk ook weer in sloop daarvan. Een Barcelonese wind woei door de Tolbrugstraat met de aanleg van de Arena en de Stoa, die een toevoeging moesten zijn aan het winkelen en de buitenruimte. Het resultaat was een Tolbrugkwartier als patchwork van gebiedssignaturen van jaren ’60-Wederopbouw tot aan de consumentistische architectuur van de jaren ’00.

Het cultuurhistorisch gebiedsonderzoek bracht de historische ontwikkeling in kaart aan de hand van historische foto’s, kaartmateriaal en literatuur en analyseerde daarnaast de huidige ruimtelijke structuur en hoofdkenmerken uit de constituerende fase van het gebied. Door deze naast de huidige situatie te leggen, werden de transformaties en de verhoudingen tussen de verschillende cultuurperiodes inzichtelijk, waarmee het mogelijk werd het gebied voor wat betreft zijn structuren, deelgebieden en objecten te waarderen.

In de cultuurhistorische waardering zijn de gebouwen de Stoa en de Tolbrugparkeergarage vanzelfsprekend meegenomen en is de kritische reconstructiemogelijkheid van de Binnendieze tegen het licht gehouden. De mogelijkheid deze watergang terug te brengen stelde zijn vragen voor wat betreft de stedenbouwkundige inpassing in het gebied. Wij hebben vanuit ons cultuurhistorisch onderzoek daarvoor adviezen opgesteld.  Na afloop van het onderzoek is Contrei gevraagd om aanvullend advies te geven op de eerste stedenbouwkundige schetsen. Wij hebben verdere denk- en ontwerprichtingen aangereikt die aansluiten bij de cultuurhistorische en ruimtelijke karakteristieken van deze bijzondere schakellocatie.